Karnataka

ನಮ್ ‘ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆ’ಗೆ UNESCO ಪಟ್ಟ ಯಾಕಿಲ್ಲ? ರಾಜಕೀಯ ಮಾಡೋ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನ Promote ಮಾಡೋಕೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ವಾ?

by The Voice Of Kannadiga • 133 views
ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆಯ grand stone walls ಮತ್ತು seven-layer fort structure aerial view, background ನಲ್ಲಿ heritage history importance ಮತ್ತು UNESCO recognition debate highlight ಆಗುತ್ತಿರುವ scene

ನಮಸ್ಕಾರ ಕನ್ನಡಿಗರೇ. ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಜೊತೆ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾದ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ತರುವಂತಹ ವಿಚಾರ ಹೇಳೋಕೆ ಹೊರಟಿದೀನಿ . ಇವತ್ತು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬ್ಯುಸಿಯಾಗಿದ್ದೀವಿ. ಆಫೀಸ್ (Office) ಸೇರಿದರೆ ಸಾಕು ಮ್ಯಾನೇಜರ್ (Manager) ಕೊಡುವ ಟಾರ್ಚರ್, ಮನೆಗೆ ಬಂದರೆ ಇಎಂಐ (EMI) ಟೆನ್ಷನ್. ಇದರ ಮಧ್ಯೆ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೬ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇಡೀ ಐಟಿ (IT) ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ. ನಿನ್ನೆ ಮೊನ್ನೆಯಷ್ಟೇ ನ್ಯೂಸ್ ನೋಡಿದ್ರೆ, ಅಮೆರಿಕದ ಟೆಕ್ ದೈತ್ಯ ಓರಾಕಲ್ (Oracle) ಕಂಪನಿ ಸಾವಿರಾರು ಜನರನ್ನು ಲೇ-ಆಫ್ (Layoff) ಮಾಡೋಕೆ ರೆಡಿಯಾಗಿದೆ.1 ಎಐ (AI) ಬಂತು, ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಹೋಗುತ್ತೆ ಅಂತ ಟೆಕ್ಕಿ (Techie) ಗಳಿಗೆ ನಿದ್ದೆ ಬರ್ತಿಲ್ಲ.3 ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಇರಾನ್-ಇಸ್ರೇಲ್ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಕಚ್ಚಾ ತೈಲದ ಬೆಲೆ ನೂರು ಡಾಲರ್ ಗಡಿ ದಾಟಿ, ನಮ್ಮ ಶೇರ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್ (Stock Market) ಒಂದೇ ದಿನಕ್ಕೆ ೨೪೦೦ ಪಾಯಿಂಟ್ ಕ್ರಾಶ್ ಆಗಿ, ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ೧೨ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಧೂಳೀಪಟ ಆಗಿದೆ.5

ಇದೆಲ್ಲದರ ಮಧ್ಯೆ ನಮ್ಮ ನಾಡಿನ ಅಸ್ಮಿತೆ, ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸ, ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ಕಟ್ಟಿದ ಭವ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಏನಾಗುತ್ತಿದೆ ಅಂತ ಯೋಚನೆ ಮಾಡಿದ್ದೀರಾ? ನಾವು ವೀಕೆಂಡ್ (Weekend) ಬಂದರೆ ಸಾಕು ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಮಾಲ್ (Mall) ಅಥವಾ ಪಬ್ (Pub) ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ ಕೂರುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮದೇ ನೆಲದಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ಮೂರ್ನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆಗಳ ಡ್ರೈವ್ ಮಾಡಿದರೆ ಸಿಗುವ, ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಹಾಲಿವುಡ್ (Hollywood) ಸಿನಿಮಾಗೂ ಕಮ್ಮಿ ಇಲ್ಲದ ರೋಮಾಂಚಕ ಇತಿಹಾಸವಿರುವ “ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆ”ಯ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ಎಷ್ಟು ಕಾಳಜಿ ಇದೆ?

ನಾನು ಇವತ್ತು ಈ ಬಗ್ಗೆ ಇಷ್ಟು ಆಕ್ರೋಶದಿಂದ ಬರೆಯಲು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ಸಂಸ್ಥೆಯು, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ರಾಯಗಡ, ಶಿವನೇರಿ, ಸಿಂಧುದುರ್ಗ ಸೇರಿದಂತೆ ೧೨ ಮರಾಠಾ ಕೋಟೆಗಳಿಗೆ “ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ” (World Heritage Site) ಅಂತ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪಟ್ಟ ಕೊಟ್ಟಿದೆ.8 ಇದು ಭಾರತದ ೪೪ನೇ ಯುನೆಸ್ಕೋ ತಾಣ.9 ಈ ಹಿಂದೆ ೨೦೧೩ರಲ್ಲೇ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ೬ ಬೆಟ್ಟದ ಕೋಟೆಗಳಿಗೂ (Hill Forts of Rajasthan) ಈ ಪಟ್ಟ ಸಿಕ್ಕಿತ್ತು.11 ಆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ಅಪಾರ ಗೌರವವಿದೆ. ಆದರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಕನ್ನಡಿಗನ ಎದೆಯಲ್ಲೂ ಈಗ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳಲೇಬೇಕು: ನಮ್ಮ ಏಳು ಸುತ್ತಿನ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆಗೆ ಈ ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ಪಟ್ಟ ಯಾಕಿಲ್ಲ?

top places in karnataka 6

ನಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರು, ನಮ್ಮ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆ (KSTDC), ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ (ASI) ಸೇರಿಕೊಂಡು ನಮ್ಮ ಮದಕರಿ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಒನಕೆ ಓಬವ್ವನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ (Marketing) ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಘೋರವಾಗಿ ವಿಫಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅನ್ನೋದನ್ನ ನಾವು ಇವತ್ತು ಎಳೆಎಳೆಯಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿ ನೋಡೋಣ ಬನ್ನಿ.

ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆ: ಇದು ಕೇವಲ ಕಲ್ಲುಗಳ ಗುಡ್ಡೆಯಲ್ಲ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ (Engineering) ವಿಸ್ಮಯ

ನೀವು ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ ಒಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ ಅಂತ ಅಂದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಆ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಹೊರಬನ್ನಿ. ಇದು ಕೇವಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಕಟ್ಟಿದ ಒಂದು ಗೋಡೆಯಲ್ಲ; ಇದೊಂದು ಮಿಲಿಟರಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ (Military Architecture) ಅದ್ಭುತ. ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ ನಡುವೆ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶುರುವಾಗಿ, ಆಮೇಲೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪಾಳೆಯಗಾರರಾದ ನಾಯಕರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ (೧೫ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ) ಈ ಕೋಟೆ ಬೃಹದಾಕಾರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.14

ನಮ್ಮ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಳೆ ಬಂದರೆ ಸಾಕು ಓಆರ್ ಆರ್ (ORR) ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಫಿಕ್ ಜಾಮ್, ಬೆಳ್ಳಂದೂರು ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ನೊರೆ, ಅಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ (Apartment) ಗಳಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯೋಕೆ ನೀರಿರಲ್ಲ ಅಂತ ವಾಟರ್ ಟ್ಯಾಂಕರ್ ಹಿಂದೆ ಓಡಾಡ್ತೀವಿ. ಆದರೆ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮ ಪಾಳೆಯಗಾರರು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿದ ಕೋಟೆಯ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ (Technology) ನೋಡಿ ನೀವು ಬೆರಗಾಗಬೇಕು. ಬನ್ನಿ, ನಮ್ಮ ಕೋಟೆಯ ತಾಕತ್ತನ್ನು ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳಲ್ಲೇ ನೋಡೋಣ:

ಕೋಟೆಯ ಅದ್ಭುತ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳುಇದರ ನಿಜವಾದ  ತಾಕತ್ತು ಏನು?
ಬೃಹತ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳ ನಡುವೆ ಸುಮಾರು ೧೫೦೦ ಎಕರೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಬೃಹತ್ ಕೋಟೆ.15 ಆನೆಗಳೂ ನುಗ್ಗಲಾಗದಂತಹ ಭದ್ರತೆ.
ಏಳು ಸುತ್ತಿನ ರಕ್ಷಣೆಯಾವುದೇ ಸಿಮೆಂಟ್ ಅಥವಾ ಗಾರೆ (Mortar) ಬಳಸದೆ, ಕೇವಲ ಬೃಹತ್ ಗ್ರಾನೈಟ್ (Granite) ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕಟ್ಟಿದ ೭ ಸುತ್ತಿನ ಗೋಡೆಗಳು (Concentric walls).18
ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕಾವಲು೧೯ ಬೃಹತ್ ಮಹಾದ್ವಾರಗಳು, ೩೮ ಸಣ್ಣ ದ್ವಾರಗಳು, ೩೫ ರಹಸ್ಯ ಮಾರ್ಗಗಳು, ೪ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಹದ್ದಿನ ಕಣ್ಣಿಡಲು ೨೦೦೦ ಕಾವಲು ಗೋಪುರಗಳು (Watchtowers).14
ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲು (Rainwater Harvesting)ಇದು ಕೋಟೆಯ ಮಾಸ್ಟರ್ ಪೀಸ್! ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲಿದ್ದರೂ, ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಶತ್ರುಗಳು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದರೂ ಒಳಗೆ ಒಂದು ಹನಿ ನೀರಿನ ಕಷ್ಟ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಕ್ಕ-ತಂಗಿ ಹೊಂಡ, ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿ ಹೊಂಡದಂತಹ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕವಿರುವ ನೀರಿನ ತೊಟ್ಟಿಗಳು ಮಳೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹನಿಯನ್ನೂ ಶೇಖರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.14 ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರು ಕಂದಕಗಳಿಗೆ (Moats) ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಪಾರಂಪರಿಕ ದೇವಾಲಯಗಳುಮೇಲಿನ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ೧೮ ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ೧ ಬೃಹತ್ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಂಬೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ.14

ಇಂತಹ ಒಂದು ಪರ್ಫೆಕ್ಟ್ (Perfect) ಆದ ಇಕೋಸಿಸ್ಟಮ್ (Ecosystem) ಇರುವ ಜಾಗವನ್ನು ನಾವು ಪ್ರಪಂಚದ ಮುಂದೆ “ನೋಡಿ ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡಿಗರ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ” ಅಂತ ಎದೆತಟ್ಟಿ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಿತ್ತು. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಜೈಸಲ್ಮೇರ್, ಚಿತ್ತೋರ್ ಗಢ್ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮಾರ್ಕೆಟ್ ಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಫಾರಿನ್ (Foreign) ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಕರೆತರುತ್ತಾರೆ.11 ನಮ್ಮ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ? ಬರೀ ಫೈಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಪೋಸಲ್ (Proposal) ಬರೆಯೋದ್ರಲ್ಲೇ ಇವರ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಿದೆ.

ರಕ್ತ, ದ್ರೋಹ ಮತ್ತು ಸಾಹಸ: ಮದಕರಿ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ಆಟ

ಇನ್ನು ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಇತಿಹಾಸದ ಕಡೆ ಬಂದರೆ, ಇದು ಯಾವುದೋ ಓಟಿಟಿ (OTT) ಪ್ಲಾಟ್ ಫಾರ್ಮ್ ನಲ್ಲಿ ಬರುವ ವೆಬ್ ಸೀರೀಸ್ (Web Series) ಗಿಂತ ರೋಮಾಂಚಕವಾಗಿದೆ. ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದುರ್ಗವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದವನು ಐದನೇ ಮದಕರಿ ನಾಯಕ (Madakari Nayaka V). ಆತ ಕೇವಲ ರಾಜನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅಪ್ರತಿಮ ವೀರ, ಚಾಣಾಕ್ಷ ರಾಜಕಾರಣಿ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಡಳಿತಗಾರ.21

ಆ ಕಾಲದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಬರೀ ಕತ್ತಿಯ ಮೇಲಿನ ನಡಿಗೆಯಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ಕಡೆ ಬಲಿಷ್ಠ ಮರಾಠರು, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಮೈಸೂರಿನ ಹೈದರ್ ಅಲಿ. ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಸ್ಯಾಂಡ್ ವಿಚ್ (Sandwich) ಆಗಿತ್ತು. ಮದಕರಿ ನಾಯಕ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಮ್ಮೆ ಮರಾಠರ ಜೊತೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ಜೊತೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇತ್ತು.21 ೧೭೬೨ರಲ್ಲಿ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯು ಚಿತ್ರದುರ್ಗವನ್ನು ಹೆದರಿಸಿ, ಕಪ್ಪಕಾಣಿಕೆ ವಸೂಲಿ ಮಾಡಿ, ಮದಕರಿ ನಾಯಕನನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ. ಆಮೇಲೆ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ನಡೆಸಿದ ಎಷ್ಟೋ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಿದನೂರು, ನಿಜಗಲ್ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕಾಪುರ ಕದನಗಳಲ್ಲಿ ಮದಕರಿ ನಾಯಕನ ಸೈನ್ಯವೇ ಹೈದರ್ ಅಲಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿತ್ತು.22 ನಿಜಗಲ್ ಕದನದಲ್ಲಂತೂ ಮದಕರಿ ನಾಯಕ ಖುದ್ದಾಗಿ ಶತ್ರು ಸೇನಾಪತಿ ಸರ್ದಾರ್ ಖಾನ್ ನ ಬೆಡ್ರೂಮ್ ಗೆ ನುಗ್ಗಿ, ಅವನ ಕೈ ಕತ್ತರಿಸಿ ಸೆರೆಹಿಡಿದಿದ್ದ ಎಂಬ ರೋಮಾಂಚಕ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ.24

ಆದರೆ, ಮದಕರಿ ನಾಯಕನ ಈ ಶೌರ್ಯವೇ ಹೈದರ್ ಅಲಿಗೆ ಮುಳುವಾಗುವ ಭಯ ಶುರುವಾಯ್ತು. ೧೭೭೭ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಮದಕರಿ ನಾಯಕ ಮರಾಠರ ಜೊತೆ ಸೇರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಅನ್ನೋ ಸುಳಿವು ಸಿಕ್ಕ ತಕ್ಷಣ, ಹೈದರ್ ಅಲಿ ತನ್ನ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಂದು ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕೋಟೆಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದ.22 ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಕಾದರೂ ಆ ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆಯ ಒಂದು ಕಲ್ಲನ್ನೂ ಕದಲಿಸಲು ಹೈದರ್ ಅಲಿಗೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಶುರುವಾಗಿದ್ದೇ ನಂಬಿಕೆ ದ್ರೋಹದ ಆಟ.

ಹೈದರ್ ಅಲಿ ತನ್ನ ಕುತಂತ್ರ ಬುದ್ಧಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ. ಮುಹರಂ (Muharram) ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯೊಳಗಿದ್ದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸೈನಿಕರು ಆಚರಣೆಗಾಗಿ ಹೊರಬರಲು ಮದಕರಿ ನಾಯಕನಲ್ಲಿ ಪರ್ಮಿಷನ್ (Permission) ಕೇಳಿದರು. ಪಾಪ, ನಮ್ಮ ನಾಯಕ ಮುಗ್ಧತೆಯಿಂದ, ಅವರು ವಾಪಸ್ ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಹೊರಗೆ ಕಳಿಸಿದ. ಆದರೆ ಹೊರಬಂದ ಆ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಆಸೆ, ಆಮಿಷ ಒಡ್ಡಿ ತನ್ನ ಕಡೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ.21 ಕೋಟೆಯೊಳಗಿನ ರಹಸ್ಯಗಳು, ಎಲ್ಲಿ ಊಟದ ಕೊರತೆ ಇದೆ, ಎಲ್ಲಿ ಕಾವಲು ಕಡಿಮೆ ಇದೆ ಅನ್ನೋ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೂಪ್ ಹೋಲ್ (Loophole) ಶತ್ರುಗಳ ಕೈಸೇರಿತು.

ಒನಕೆ ಓಬವ್ವ: ಪ್ಯಾನ್-ಇಂಡಿಯಾ (Pan-India) ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಆಗಬೇಕಿದ್ದ ನಮ್ಮ ನಿಜವಾದ  ಸೂಪರ್ ವುಮನ್

ಈ ದ್ರೋಹದ ಕಥೆಯ ಮಧ್ಯೆ ಹುಟ್ಟಿಬಂದದ್ದೇ ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡಿಗರ ಮೈ ನವಿರೇಳಿಸುವ ಒನಕೆ ಓಬವ್ವನ ಸಾಹಸಗಾಥೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ರಾಣಿಯರು ಹೋರಾಡಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಂದು ಮನೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗೃಹಿಣಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತಿ ಗುರಾಣಿ ಇಲ್ಲದೆ, ಕೇವಲ ದಿನನಿತ್ಯ ಬಳಸುವ ‘ಒನಕೆ’ಯಿಂದ ಇಡೀ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸದೆಬಡಿದ ಕಥೆ ಪ್ರಪಂಚದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮೂಲೆಯಲ್ಲೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.27

ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ಗೂಢಚಾರರು ಕೋಟೆಯ ಬಂಡೆಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ಒಂದು ರಹಸ್ಯ ಕಿಂಡಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು. ಆ ಕಿಂಡಿಯ ಮೂಲಕ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಒಳನುಗ್ಗಲು ಪ್ಲಾನ್ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಕಿಂಡಿಯ ಹತ್ತಿರ ಕಾವಲಿಗೆ ಇದ್ದವನು ಕಹಳೆ ಮುದ್ದ ಹನುಮ. ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಊಟಕ್ಕೆ ಅಂತ ಅವನು ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದ. ಆತನ ಹೆಂಡತಿ ಓಬವ್ವ, ಗಂಡನಿಗೆ ಕುಡಿಯಲು ನೀರು ತರಲು ಕೋಟೆಯ ಕಿಂಡಿಯ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದ ತಣ್ಣೀರು ದೋಣಿಯ ಬಳಿ ಬಂದಳು.23

ನೀರು ಸೇದುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವಳಿಗೆ ಶತ್ರು ಸೈನಿಕರು ಕಿಂಡಿಯಿಂದ ಒಳಗೆ ನುಸುಳುತ್ತಿರುವ ಸದ್ದು ಕೇಳಿಸಿತು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಂಗಸಾಗಿದ್ದರೆ ಕಿರುಚಿಕೊಂಡು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಓಬವ್ವ ಕನ್ನಡಿಗರ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳು! ತಕ್ಷಣ ಓಡಿಹೋಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮರದ ದೊಡ್ಡ ಒನಕೆಯನ್ನು (Pestle) ತಂದಳು. ಕಿಂಡಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅವಿತು ನಿಂತಳು. ಕಿಂಡಿಯಿಂದ ತಲೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಶತ್ರು ಸೈನಿಕನ ತಲೆಗೂ ತನ್ನ ಸರ್ವಶಕ್ತಿ ಹಾಕಿ ಒನಕೆಯಿಂದ ಚಚ್ಚಿದಳು. ಸತ್ತವರ ದೇಹವನ್ನು ಯಾರಿಗೂ ಕಾಣದಂತೆ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಎಳೆದು ಹಾಕಿ, ಮುಂದಿನವನಿಗೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಳು.25

ಊಟ ಮುಗಿಸಿ ವಾಪಸ್ ಬಂದ ಗಂಡ ಮುದ್ದ ಹನುಮ ನೋಡಿದರೆ, ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ಒನಕೆ ಹಿಡಿದು ರಣಚಂಡಿಯಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಓಬವ್ವ, ಮತ್ತು ಅವಳ ಸುತ್ತಾ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಡಜನ್ ಗಟ್ಟಲೆ ಶತ್ರುಗಳ ಹೆಣಗಳು!.23 ತಕ್ಷಣವೇ ಕಹಳೆ ಊದಿ ಇಡೀ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು. ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯ ಬಂದು ಉಳಿದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿತು. ಆದರೆ, ದುರಾದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಆಯಾಸದಿಂದಲೋ ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದ ಶತ್ರುವಿನ ದಾಳಿಯಿಂದಲೋ, ಓಬವ್ವ ಅದೇ ದಿನ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟಳು.29

ಒಮ್ಮೆ ಯೋಚಿಸಿ, ಇಂತದ್ದೊಂದು ಕಥೆ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಏನ್ ಮಾಡ್ತಿದ್ರು? ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ (Box Office) ಚಿಂದಿ ಉಡಾಯಿಸುವ ಹಾಲಿವುಡ್ ಸಿನಿಮಾಗಳು ಬರ್ತಿದ್ವು. ಆ ಜಾಗವನ್ನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಟೂರಿಸ್ಟ್ ಸ್ಪಾಟ್ (Global Tourist Spot) ಮಾಡ್ತಿದ್ರು. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಏನಾಗಿದೆ? ಕೇವಲ ಪುಟ್ಟಣ್ಣ ಕಣಗಾಲ್ ಅವರ “ನಾಗರಹಾವು” ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಆ ಕಥೆ ನೋಡಿ ನಾವು ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿದ್ವಿ.30 ಅದಾದ ಮೇಲೆ? ಇವತ್ತಿಗೂ ನಮ್ಮ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆ (KSTDC) ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಗ್ಲೋಬಲ್ ಲೆವೆಲ್ ನಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಮಾಡೋಕೆ ಒಂದು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಡಿಯೋ ಕ್ಯಾಂಪೇನ್ (Video Campaign) ಮಾಡಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ನಾಯಕರು ಇಂತಹ ವೀರವನಿತೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ನವೆಂಬರ್ ೧ರ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವದ ಭಾಷಣಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಕೊನೆಗೆ ೧೭೭೯ರಲ್ಲಿ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತೆ ಅಟ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಿ, ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ನಮ್ಮ ಮದಕರಿ ನಾಯಕನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಜೈಲಿಗೆ ಹಾಕಿದರು. ಅಲ್ಲೇ ಆತ ನರಳಿ ಸತ್ತ.14 ಆತನೊಂದಿಗೆ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ವೈಭವದ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯ್ತು.

ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ಪಟ್ಟದ ನಾಟಕ: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ರಾಜಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ನಮಗೇಕಿಲ್ಲ?

ಈಗ ನಿಜವಾದ  ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬರೋಣ. ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಯುನೆಸ್ಕೋ (UNESCO) ಅನ್ನೋದು ಸುಮ್ಮನೆ ಯಾರಿಗೋ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವವರಿಗೆ ಹೆರಿಟೇಜ್ (Heritage) ಪಟ್ಟ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಅದರದ್ದೇ ಆದ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಗಳಿವೆ, ಆರು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳಿವೆ (Cultural Criteria i to vi).33

ಇದೇ ವರ್ಷ ಅಂದರೆ ಜುಲೈ ೨೦೨೫/ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೬ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಮರಾಠಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ೧೨ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು (Maratha Military Landscapes of India) ಯುನೆಸ್ಕೋಗೆ ನಾಮಿನೇಟ್ ಮಾಡಿ, ಅದಕ್ಕೆ ೪೪ನೇ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಂದುಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ.8 ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಶಿವನೇರಿ, ರಾಯಗಡ, ಪ್ರತಾಪ್ ಗಡ, ಸಿಂಧುದುರ್ಗ ಕೋಟೆಗಳಿವೆ.10 ಆ ರಾಜ್ಯದ ಸರ್ಕಾರ, ಅಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯ ಎಷ್ಟು ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ ನೋಡಿ.9 ಇನ್ನು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಕಥೆ ನೋಡಿ. ಅವರು ತಮ್ಮ ೬ ಬೆಟ್ಟದ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು (Hill Forts of Rajasthan – ಚಿತ್ತೋರ್ ಗಢ್, ಕುಂಭಲ್ ಗಢ್, ಜೈಸಲ್ಮೇರ್ ಇತ್ಯಾದಿ) ೨೦೧೩ರಲ್ಲೇ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರು.11

ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಥೆ ಏನು? ನಮ್ಮಲ್ಲೂ ಹಂಪಿ, ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು, ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸೇರಿದ ಬೇಲೂರು-ಹಳೇಬೀಡು ಹೊಯ್ಸಳರ ದೇವಾಲಯಗಳಂತಹ ಯುನೆಸ್ಕೋ ತಾಣಗಳಿವೆ.38 ಆದರೆ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕೋಟೆ ಏಕಿಲ್ಲ?

ಯುನೆಸ್ಕೋ ನಿಯಮದ ಪ್ರಕಾರ, ಯಾವುದೇ ತಾಣಕ್ಕೆ ಪಟ್ಟ ಸಿಗಬೇಕಾದರೆ ಮೊದಲು ಅದು ದೇಶದ “ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ” (Tentative List) ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ವರ್ಷ ಇರಬೇಕು. ನಂತರ ಸರ್ಕಾರವು ಒಂದು ಸಮಗ್ರವಾದ ಡಾಸಿಯರ್ (Nomination Dossier) ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಯುನೆಸ್ಕೋಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು.39 ಇವತ್ತಿನ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ದಖನ್ ಸುಲ್ತಾನರ ಕೋಟೆಗಳಿವೆ (ಕಲಬುರಗಿ, ಬೀದರ್, ವಿಜಯಪುರ), ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣವಿದೆ, ಹಿರೇಬೆಣಕಲ್ ಇದೆ.41 ಆದರೆ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲ! ಯಾಕೆ?

ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ನಮ್ಮ ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಕೊರತೆ ಅಲ್ಲ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರದ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ. ಎಎಸ್ಐ (ASI) ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕೋಟೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಡಾಸಿಯರ್ (Dossier) ರೆಡಿ ಮಾಡೋಕೆ ಇವತ್ತಿಗೂ ಆಗಿಲ್ಲ. ಇವರ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ನೋಡಿದ್ರೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ರಕ್ತ ಕುದಿಯುತ್ತೆ. ಇತಿಹಾಸ ತಜ್ಞರ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇವಲ ಪಟ್ಟ ಸಿಕ್ಕರೆ ಸಾಲದು, ಆ ಸ್ಮಾರಕವನ್ನು ನಾವು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿಯೇ ಪ್ರಮುಖ. ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿರಬೇಕು (Tourist-friendly), ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವಮಟ್ಟದ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಬೆಲೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.42

ಎಎಸ್ಐ (ASI) ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ: ಕಸದ ತೊಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆ

ಇವತ್ತು ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕೋಟೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಇರುವುದು ಕೇಂದ್ರದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ (ASI) ಕೈಯಲ್ಲಿ. ಇವರು ನಮ್ಮ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ರೀತಿ ನೋಡಿದರೆ ಅಳಬೇಕು ಅನ್ನಿಸುತ್ತೆ. ಇದು ವರ್ಲ್ಡ್ ಕ್ಲಾಸ್ (World class) ತಾಣ ಆಗೋದು ಹಾಗಿರಲಿ, ಒಂದು ಸಾಧಾರಣ ಪಾರ್ಕ್ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಮೇಂಟೇನ್ (Maintain) ಆಗ್ತಿಲ್ಲ.

  • ಕಾಡಾಗುತ್ತಿರುವ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಕಳೆಗಿಡಗಳ ಹಾವಳಿ: ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಬುರುಜುಗಳ ಮೇಲೆಲ್ಲಾ ಆಳೆತ್ತರದ ಕಳೆಗಿಡಗಳು ಬೆಳೆದು ನಿಂತಿವೆ. ಈ ಗಿಡಗಳ ಬೇರುಗಳು ಕಲ್ಲಿನ ಸಂದುಗಳಿಗೆ ಹೊಕ್ಕು, ಇಡೀ ಕೋಟೆಯ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ವೀಕ್ (Weak) ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಕಳೆಗಿಡಗಳಿಂದ ಕೀಟಗಳ ಕಾಟ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಾಕರ್ಸ್ (Walkers) ಗಳು ಕೋಟೆ ಹತ್ತುವುದನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಎಎಸ್ಐ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕ್ಲೀನ್ ಮಾಡೋಕೆ ಯಾವುದೇ ಶಾಶ್ವತ ಪ್ಲಾನ್ ಮಾಡಿಲ್ಲ.45
  • ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ದುಃಸ್ವಪ್ನ: ಒನಕೆ ಓಬವ್ವನ ಕಿಂಡಿ, ಟಂಕಸಾಲೆ (Mint) ಮುಂತಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಜಾಗಗಳೆಲ್ಲಾ ಇವತ್ತು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಬಾಟಲಿ, ಚಿಪ್ಸ್ ಪ್ಯಾಕೆಟ್ ಗಳ ಕಸದ ತೊಟ್ಟಿಯಾಗಿವೆ. ಕೋಟೆಯ ಒಳಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕಸದ ಬುಟ್ಟಿಗಳೇ ಇಲ್ಲ (Dustbins). ಬರುವ ಫಾರಿನ್ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ಏನಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?.46
  • ಡಿಜಿಟಲ್ ಟಿಕೆಟ್ (Digital Ticket) ಕಿರುಕುಳ: ಕೋಟೆ ನೋಡೋಕೆ ಕೇವಲ ೨೦ ರೂಪಾಯಿ ಟಿಕೆಟ್. ಆದರೆ ಎಎಸ್ಐ ನವರು ಡಿಜಿಟಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮಾಡ್ತೀವಿ ಅಂತ, ಕೇವಲ ಕ್ಯೂ-ಆರ್ ಕೋಡ್ (QR Code) ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಮಾಡಿಯೇ ಟಿಕೆಟ್ ತಗೋಬೇಕು ಅಂತ ರೂಲ್ಸ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಕೋಟೆಯ ಹತ್ತಿರ ಸರಿಯಾಗಿ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ (Internet) ನೆಟ್ ವರ್ಕ್ ಸಿಗಲ್ಲ. ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಬರುವ, ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಫೋನ್ ಇಲ್ಲದ ಅಜ್ಜಿ ತಾತಂದಿರು ಗೇಟ್ ಹತ್ರಾನೇ ವಾಪಸ್ ಹೋಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ.47
  • ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳೇ ಇಲ್ಲ: ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಕೋಟೆ ಹತ್ತಿ ಇಳಿಯುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಕುಡಿಯೋಕೆ ಒಂದು ಹನಿ ನೀರಿಲ್ಲ. ಸುಡು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೆರಳಿಗೆ ಜಾಗವಿಲ್ಲ. ಪೂಜಾರಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ೧೮ ಗುಡಿಗಳು ಬಿಕೋ ಎನ್ನುತ್ತಿವೆ. ಕೋಟೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲು ಇರುವ ಗೈಡ್ ಗಳಿಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಕೊಡೋದು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಬರೀ ೨೦೦೦ ರೂ. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಹತ್ರ ದುಡ್ಡಿಗಾಗಿ ಚೌಕಾಸಿ ಮಾಡ್ತಾರೆ.48 ವಾಕಿಂಗ್ ಬರುವ ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ತಿಂಗಳಿಗೆ ೫೦ ರೂ ಪಾಸ್ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಊರವರೆಲ್ಲಾ ಹಿಡಿಶಾಪ ಹಾಕ್ತಿದ್ದಾರೆ.49
  • ಒತ್ತುವರಿ (Encroachments): ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಎಕರೆ ಇದ್ದ ಈ ಕೋಟೆ, ಈಗ ಅಕ್ರಮ ಒತ್ತುವರಿಯಿಂದಾಗಿ ಬರೀ ೩೦೦ ಎಕರೆಗೆ ಕುಸಿದಿದೆ. ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್ ಗಳು ಎದ್ದು ನಿಂತಿವೆ.50

ಇಂತಹ ಅದ್ವಾನದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಕೋಟೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ, ಯುನೆಸ್ಕೋ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಬಂದು ನಮಗೆ ಪಟ್ಟ ಕೊಡ್ತಾರಾ? ಜೈಪುರದಂತಹ ಸಿಟಿಯೇ ತನ್ನ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಟ್ಟ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭೀತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಅಂತ ವಾರ್ನಿಂಗ್ (Warning) ಬಂದಿದೆ.51 ನಮ್ಮವರು ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಯಾವಾಗ?

ಕರ್ನಾಟಕ ಬಜೆಟ್ ೨೦೨೬: ಐಟಿ (IT) ಗುಂಗಿನಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸ ಮರೆತ ಸರ್ಕಾರ

ಒಂದು ರಾಜ್ಯದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಯಾವತ್ತೂ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರಬಾರದು. ನಾವು ಕೇವಲ ಬೆಂಗಳೂರು, ಐಟಿ (IT), ಸ್ಟಾರ್ಟ್-ಅಪ್ (Startup) ಅಂತ ಕುಣಿದಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಮಾರ್ಚ್ ೯, ೨೦೨೬ರಂದು ಆದ ಗ್ಲೋಬಲ್ ನ್ಯೂಸ್ ನೋಡಿದ್ದೀರಾ? ಇರಾನ್-ಇಸ್ರೇಲ್ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಕಚ್ಚಾ ತೈಲದ ಬೆಲೆ ಏರಿ, ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸೆನ್ಸೆಕ್ಸ್ (Sensex) ೨೪೦೦ ಪಾಯಿಂಟ್ ಕ್ರಾಶ್ ಆಗಿದೆ. ಎಚ್ ಡಿಎಫ್ ಸಿ, ಎಸ್ ಬಿಐ ನಂತಹ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಷೇರುಗಳು ಪಾತಾಳ ಸೇರಿವೆ.5 ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ಅಮೆರಿಕದ ಟೆಕ್ ದೈತ್ಯ ಓರಾಕಲ್ (Oracle) ಕಂಪನಿ ಎಐ (AI) ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್ ಗಳ ಖರ್ಚು ತಡೆಯಲಾಗದೆ ಸಾವಿರಾರು ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಲೇ-ಆಫ್ (Layoff) ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.2 ನಮ್ಮದೇ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಒಂದು ಐಟಿ ಸ್ಟಾರ್ಟ್-ಅಪ್ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ೪೦% ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಮನೆಗೆ ಕಳಿಸಿದೆ.55

ಐಟಿ ಸೆಕ್ಟರ್ ಎಷ್ಟು ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ (Volatile) ಅನ್ನೋದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ಈ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಟೆನ್ಷನ್ ಗಳ ಮಧ್ಯೆ, ನಮ್ಮ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಏಕೈಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಅಂದರೆ ಅದು “ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ” (Tourism). ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರ ಏನ್ ಮಾಡ್ತಿದೆ?

ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೇ ನಮ್ಮ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯನವರು ೨೦೨೬-೨೭ರ ರಾಜ್ಯ ಬಜೆಟ್ ಮಂಡಿಸಿದರು. ೪.೪೮ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯ ಈ ಬಜೆಟ್ ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಭರ್ಜರಿಯಾಗಿ “೧೧ಜಿ (11G)” ಎಕನಾಮಿಕ್ ಮಾಡೆಲ್ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತಾಡಿದರು.56 ೧೬ ವರ್ಷದೊಳಗಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸೋಶಿಯಲ್ ಮೀಡಿಯಾ (Social Media) ಬ್ಯಾನ್ ಮಾಡ್ತೀವಿ ಅಂತ ದೊಡ್ಡ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಿದರು (ಅದನ್ನ ಹೇಗೆ ಜಾರಿ ಮಾಡ್ತಾರೆ ಅನ್ನೋದೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆ!).58 ಇನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಎಐ (AI) ಅಂಡ್ ರೊಬೊಟಿಕ್ಸ್ ಝೋನ್ ಮಾಡ್ತೀವಿ, ಮಂಗಳೂರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಐಟಿ ಪಾರ್ಕ್ ಮಾಡ್ತೀವಿ, ಮೈಸೂರನ್ನು ಎರಡನೇ ಐಟಿ ಸಿಟಿ ಮಾಡ್ತೀವಿ ಅಂತ ಘೋಷಿಸಿದರು.62

ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದೇನು? ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದ ಟೂರಿಸ್ಟ್ ಗೈಡ್ ಗಳಿಗೆ, ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ಡ್ರೈವರ್ ಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ಕೊಡೋಕೆ ಸರ್ಕಾರ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದ್ದು ಕೇವಲ ೧ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ!.64 ಹೌದು, ಕೇವಲ ಒಂದು ಕೋಟಿ! ನಮ್ಮ ೮೪೪ ರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ೧೦೦೦ ಅರಕ್ಷಿತ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ೧೦೦೦ “ಸ್ಮಾರಕ ಮಿತ್ರ”ರನ್ನು ನೇಮಿಸ್ತೀವಿ ಅಂದಿದ್ದಾರೆ.64 ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮತೋಲನ (Regional Imbalance) ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ೪೨೯೧ ಕೋಟಿ ರೂ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ನಿಜ, ಆದರೆ ಆ ದುಡ್ಡು ರಸ್ತೆ, ಚರಂಡಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಚಿತ್ರದುರ್ಗದಂತಹ ಊರನ್ನು ವರ್ಲ್ಡ್ ಕ್ಲಾಸ್ ಟೂರಿಸಂ ಹಬ್ (World-class Tourism Hub) ಮಾಡೋಕೆ ಖಂಡಿತಾ ಬಳಕೆಯಾಗಲ್ಲ.66

ನಮ್ಮ ಟೂರಿಸಂ ಬೋರ್ಡ್ (KSTDC) ಕೇವಲ “One State, Many Worlds” ಅಂತ ಬೋರ್ಡ್ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳೋಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ. ಹೊರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೂತವರಿಗೆ “ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಂದರೆ ಬರೀ ಬೆಂಗಳೂರು ಟ್ರಾಫಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಂಪಿ” ಅನ್ನೋ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಇವರ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಇದೆ. ನೈಜ ಇತಿಹಾಸ ಇರುವ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಪ್ರೊಫೆಷನಲ್ ಆದ ಲೈಟ್ ಅಂಡ್ ಸೌಂಡ್ ಶೋ (Light and Sound Show) ಇಲ್ಲ, ತ್ರೀಡಿ ಮ್ಯಾಪಿಂಗ್ (3D Mapping) ಇಲ್ಲ.

ಮುಂದೇನು ಮಾಡಬೇಕು? (The Way Forward)

ನಮ್ಮ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣಗಳು ಕೇವಲ ಇಟ್ಟಿಗೆ, ಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲ. ಅವು ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡಿಗರ ರಕ್ತ, ಬೆವರು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ನಾವು ನಮ್ಮ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಈ ಕೂಡಲೇ ಕೆಲವು ಕಠಿಣ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಡಲೇಬೇಕು:

೧. ಯುನೆಸ್ಕೋ ಡಾಸಿಯರ್ (UNESCO Dossier) ತಯಾರಿ: ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ತಕ್ಷಣವೇ ಇತಿಹಾಸ ತಜ್ಞರು, ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಟ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಒಂದು ಟಾಸ್ಕ್ ಫೋರ್ಸ್ ರಚಿಸಿ, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಕೋಟೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಕಂಪ್ಲೀಟ್ ಡಾಸಿಯರ್ ರೆಡಿ ಮಾಡಿ, ಕೇಂದ್ರದ ಮೂಲಕ ಯುನೆಸ್ಕೋಗೆ ಕಳಿಸಬೇಕು.

೨. ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ: ಎಎಸ್ಐ (ASI) ನವರು ಕೇವಲ ಡಿಜಿಟಲ್ ಟಿಕೆಟ್ ಅಂತ ಕೂರದೆ, ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಶೌಚಾಲಯ ಮತ್ತು ಟಾಪ್-ಕ್ಲಾಸ್ ಗೈಡ್ ಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಇರುವ ಅಕ್ರಮ ಒತ್ತುವರಿಗಳನ್ನು ಮುಲಾಜಿಲ್ಲದೆ ತೆರವುಗೊಳಿಸಬೇಕು.

೩. ಗ್ಲೋಬಲ್ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ (Global Marketing): ಮದಕರಿ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಒನಕೆ ಓಬವ್ವನ ಸಾಹಸಗಾಥೆಯನ್ನು ಪ್ಯಾನ್-ಇಂಡಿಯಾ (Pan-India) ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮೋಟ್ ಮಾಡಬೇಕು. ಹಾಲಿವುಡ್ ಮಟ್ಟದ ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟರಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಸೋಶಿಯಲ್ ಮೀಡಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡಬೇಕು.

೪. ಬಜೆಟ್ ನಲ್ಲಿ ಪಾಲು: ಬಜೆಟ್ ನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಐಟಿ (IT) ಕಾರಿಡಾರ್ ಗಳಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ ಸುರಿಯುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಕಾರಿಡಾರ್ ಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಫಂಡ್ (Fund) ಮೀಸಲಿಡಬೇಕು.

ಅಂತಿಮ ತೀರ್ಮಾನ (The Final Verdict)

ಈ ಇಡೀ ಕಥೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನಮಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವ ಒಂದೇ ಸತ್ಯವೆಂದರೆ – ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆಗೆ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಟ್ಟ ಬಾರದಿರಲು ಆ ಕೋಟೆಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವಾಗಲೀ, ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸವಾಗಲೀ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ನಮ್ಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದಡ್ಡತನ, ನಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಐಟಿ-ಬಿಟಿ (IT/BT) ಗುಂಗಿನಲ್ಲಿ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಮರೆತಿರುವ ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರಗಳ ದಿವ್ಯ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ.

ಮದಕರಿ ನಾಯಕನ ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಓಬವ್ವನ ಒನಕೆ ಇವತ್ತು ಕೇವಲ ಕಥೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯಬಾರದು. ಅವು ಕನ್ನಡಿಗರ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ (Brand) ಆಗಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಯುವಜನತೆಗೆ ಕೇವಲ ಕೋಡಿಂಗ್ (Coding), ಸಾಫ್ಟ್ ವೇರ್ (Software) ಕಲಿಸಿದರೆ ಸಾಲದು, ನಮ್ಮ ನೆಲದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಮುಂದೆ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ತಾಕತ್ತನ್ನೂ ಕಲಿಸಬೇಕು.

ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮರಳುಗಾಡಿದೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೀ ಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ಅವರೇ ತಮ್ಮ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಎದುರು ಇಟ್ಟು ಹಣ, ಹೆಸರು ಎರಡನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಾವು ನಮ್ಮ ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಕಳೆಗಿಡಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು, ಕ್ಯೂ-ಆರ್ ಕೋಡ್ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಆಗ್ತಿಲ್ಲ ಅಂತ ಒದ್ದಾಡಿಕೊಂಡು ಕೂತಿದ್ದೇವೆ. ಕನ್ನಡಿಗರೇ, ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಿ. ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನಾವು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ನಾಳೆ ನಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಗೂಗಲ್ ನಲ್ಲಿ ಫೋಟೋ ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಪಡಬೇಕಾದೀತು. ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆಗೆ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಟ್ಟ ಸಿಗುವವರೆಗೂ ನಾವು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಲೇ ಇರೋಣ. ಜೈ ಭುವನೇಶ್ವರಿ!

Works cited

  1. Oracle ‘Plans Thousands of Layoffs’ Amid Rising AI Data Center Costs | Salesforce Ben, accessed on March 9, 2026, https://www.salesforceben.com/oracle-plans-thousands-of-layoffs-amid-rising-ai-data-center-costs/
  2. Oracle plans thousands of job cuts amid costly AI data centre expansion, accessed on March 9, 2026, https://www.business-standard.com/world-news/oracle-plans-thousands-of-job-cuts-amid-costly-ai-data-centre-expansion-126030600195_1.html
  3. Oracle plans thousands of job cuts as data centre costs rise: Report – The Hindu, accessed on March 9, 2026, https://www.thehindu.com/sci-tech/technology/oracle-plans-thousands-of-job-cuts-as-data-centre-costs-rise-report/article70710002.ece
  4. Oracle Layoffs: Why Is Oracle Planning Massive Layoffs? How Is Its AI Strategy Affecting the Company?, accessed on March 9, 2026, https://sundayguardianlive.com/tech-news/oracle-layoffs-why-is-oracle-planning-massive-layoffs-how-is-its-ai-strategy-affecting-the-company-174312/
  5. Market Commentary, accessed on March 9, 2026, https://www.icicidirect.com/equity/market-news-list/m/sensex-crash-over-2235-in-early-trade-vix-surges-2082percentage/1680812
  6. Sensex crashes 2,500 points; investors lose ₹13 lakh crore— Key factors behind market crash explained, accessed on March 9, 2026, https://www.livemint.com/market/stock-market-news/sensex-crashes-2200-points-investors-lose-12-lakh-crore-key-factors-behind-market-crash-explained-11773024804102.html
  7. Stock Market Crash: Rs 12 lakh crore wiped out! Sensex plunges over 2,400 points, Nifty below 23,800: 7 factors behind today’s bloodbath, accessed on March 9, 2026, https://m.economictimes.com/markets/stocks/news/rs-12-lakh-crore-wiped-out-sensex-crashes-over-2400-points-nifty-below-23800-factors-behind-market-decline/articleshow/129308266.cms
  8. PM Modi hails UNESCO recognition of Maratha military landscapes as India’s 44th World Heritage Site | DD News, accessed on March 9, 2026, https://ddnews.gov.in/en/pm-modi-hails-unesco-recognition-of-maratha-military-landscapes-as-indias-44th-world-heritage-site/
  9. UNESCO World Heritage: 12 Shivaji forts get global recognition – Deccan Herald, accessed on March 9, 2026, https://www.deccanherald.com/india/maharashtra/maharashtra-govt-receives-unesco-certificate-declaring-12-forts-linked-to-chhatrapati-shivaji-maharaj-as-world-heritage-site-3897192
  10. India’s ‘Maratha Military Landscapes’ inscribed on UNESCO World Heritage List – The Hindu, accessed on March 9, 2026, https://www.thehindu.com/news/national/indias-maratha-military-landscapes-inscribed-on-unesco-world-heritage-list/article69802028.ece
  11. Hill Forts of Rajasthan – Wikipedia, accessed on March 9, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Hill_Forts_of_Rajasthan
  12. The Hill Forts Of Rajasthan, India UNESCO World Heritage Sites, accessed on March 9, 2026, https://www.worldatlas.com/articles/the-hill-forts-of-rajasthan-unesco-world-heritage-site-in-india.html
  13. Hill Forts of Rajasthan and Wooden Churches of the Carpathian region – UNESCO, accessed on March 9, 2026, https://www.unesco.org/en/articles/hill-forts-rajasthan-and-wooden-churches-carpathian-region-inscribed-world-heritage-list
  14. Chitradurga Fort – Wikipedia, accessed on March 9, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Chitradurga_Fort
  15. Chitradurga Fort History Architecture and Facts – i Share, accessed on March 9, 2026, https://isharethese.com/chitradurga-fort-history-architecture-facts/
  16. When our sense of history fails monuments – The New Indian Express, accessed on March 9, 2026, https://www.newindianexpress.com/states/karnataka/2024/Aug/26/when-our-sense-of-history-fails-karnataka-monuments
  17. Chitradurga Fort | Historical Town of Chitradurga | Kallin Kote – Karnataka Tourism, accessed on March 9, 2026, https://karnatakatourism.org/en/attractions/chitradurga-fort
  18. Chitradurga Fort: A lesser-known architectural marvel in Karnataka – The Times of India, accessed on March 9, 2026, https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/chitradurga-fort-a-lesser-known-architectural-marvel-in-karnataka/articleshow/104179458.cms
  19. Chitradurga: The fort with legends, military architecture and rainwater harvesting – 30 Stades, accessed on March 9, 2026, https://30stades.com/travel/chitradurga-fort-with-legends-military-architecture-rainwater-harvesting-karanataka-8769690
  20. 5 hill forts of Rajasthan and why they are a traveller’s favourite – The Times of India, accessed on March 9, 2026, https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/destinations/5-hill-forts-of-rajasthan-and-why-they-are-a-travellers-favourite/photostory/128302905.cms
  21. Madakari Nayaka V The Lionhearted Ruler of Chitradurga – A View Ijariie18883 – Scribd, accessed on March 9, 2026, https://www.scribd.com/document/908641859/Madakari-Nayaka-v-the-Lionhearted-Ruler-of-Chitradurga-a-View-Ijariie18883
  22. Madakari Nayaka and Hyder Ali: Fall of Chitradurga – Notes on Indian History, accessed on March 9, 2026, https://www.notesonindianhistory.com/2021/09/madakari-nayaka-hyder-ali-fall-of.html
  23. End of Kingdoms – Chitradurga – cbkwgl – WordPress.com, accessed on March 9, 2026, https://cbkwgl.wordpress.com/2014/06/23/end-of-kingdoms-chitradurga/
  24. The Forgotten Battle of Nijagal: How a Mere Chieftain Madakari Nayaka Pounded Hyder Ali, accessed on March 9, 2026, https://www.dharmadispatch.in/history/the-forgotten-battle-of-nijagal-how-a-mere-chieftain-madakari-nayaka-pounded-hyder-ali
  25. Onake Obavva – Wikipedia, accessed on March 9, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Onake_Obavva
  26. MADAKARI NAYAKA V, THE LIONHEARTED RULER OF CHITRADURGA –A VIEW – ijariie, accessed on March 9, 2026, https://ijariie.com/AdminUploadPdf/MADAKARI_NAYAKA_V__THE_LIONHEARTED_RULER_OF_CHITRADURGA_%E2%80%93A_VIEW_ijariie18883.pdf
  27. The tale of Onake Obavva : r/IndianHistory – Reddit, accessed on March 9, 2026, https://www.reddit.com/r/IndianHistory/comments/1nboldn/the_tale_of_onake_obavva/
  28. Onake Obavva, Role in Mysore-Maratha Conflict, Significance – Vajiram & Ravi, accessed on March 9, 2026, https://vajiramandravi.com/current-affairs/onake-obavva/
  29. Chitradurga Fort: The Story of Onake Obavva’s Bravery – Knowledgeum Academy, accessed on March 9, 2026, https://knowledgeumacademy.in/blogs/chitradurga-fort-the-story-of-onake-obavvas-bravery
  30. Onake Obavva | History Under Your Feet, accessed on March 9, 2026, https://historyunderyourfeet.wordpress.com/2022/12/17/onake-obavva/
  31. Chitradurga Fort In Karnataka: The ‘Fort Of Seven Circles’ And Its Forgotten Warrior Woman, accessed on March 9, 2026, https://www.outlooktraveller.com/experiences/heritage/chitradurga-fort-in-karnataka-the-fort-of-seven-circles-and-its-forgotten-warrior-woman
  32. Onake Obavva – Adda247, accessed on March 9, 2026, https://www.adda247.com/upsc-exam/onake-obavva/
  33. UNESCO World Heritage Sites: Hill Forts of Rajasthan – RTF – Architecture Awards, accessed on March 9, 2026, https://www.re-thinkingthefuture.com/travel-and-architecture/a12633-unesco-world-heritage-sites-hill-forts-of-rajasthan/
  34. Maratha Military Landscapes May Soon Join The UNESCO Heritage List – Travel + Leisure, accessed on March 9, 2026, https://www.travelandleisureasia.com/in/news/maratha-military-landscapes-may-soon-join-the-unesco-world-heritage/
  35. Maratha Military Landscapes of India Inscribed in the UNESCO World Heritage List as India’s 44th Entry – PIB, accessed on March 9, 2026, https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2144154
  36. Maratha Military Landscapes of India Added to UNESCO World Heritage List, accessed on March 9, 2026, https://culture.gov.in/latest-news/maratha-military-landscapes-india-added-unesco-world-heritage-list
  37. ‘Maratha Military Landscapes’ get Unesco tag; 44th honour for India; forts highlight strategic strength, accessed on March 9, 2026, https://timesofindia.indiatimes.com/india/maratha-military-landscapes-get-unesco-tag-44th-honour-for-india-forts-highlight-strategic-strength/articleshow/122392070.cms
  38. List of UNESCO World Heritage Sites in Karnataka – 2026 – JAIN PU Colleges, accessed on March 9, 2026, https://www.jaincollege.ac.in/blogs/list-of-unesco-world-heritage-sites-in-karnataka-2026
  39. Indian side of Kailash Mansoravar has been included in Tentative List of World Heritage Sites of India: Shri Prahlad Singh Patel, accessed on March 9, 2026, https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1576506
  40. World Heritage List Nominations, accessed on March 9, 2026, https://whc.unesco.org/en/nominations/
  41. India – UNESCO World Heritage Convention, accessed on March 9, 2026, https://whc.unesco.org/en/statesparties/in
  42. Infra issues pull back Unesco tag push for Karnataka’s heritage sites – Deccan Herald, accessed on March 9, 2026, https://www.deccanherald.com/india/karnataka/infra-issues-pull-back-unesco-tag-push-for-karnatakas-heritage-sites-3694584
  43. Kalaburagi Monuments Denied Unesco Status: Public Outcry Against Government Inaction | Hubballi News – Times of India, accessed on March 9, 2026, https://timesofindia.indiatimes.com/city/hubballi/kalaburagi-monuments-denied-unesco-status-public-outcry-against-government-inaction/articleshow/116182179.cms
  44. Heritage experts push for neglected south – The Hindu, accessed on March 9, 2026, https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/heritage-experts-push-for-neglected-south/article3731731.ece
  45. Historic fort of Chitradurga turns into a ‘forest’ – Deccan Herald, accessed on March 9, 2026, https://www.deccanherald.com/india/karnataka/historic-fort-of-chitradurga-turns-into-a-forest-3387381
  46. Karnataka: Chitradurga Fort besieged by plastic waste | Bengaluru News – Times of India, accessed on March 9, 2026, https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/chitradurga-fort-besieged-by-plastic-waste/articleshow/70336297.cms
  47. Chitradurga fort in Karnataka is magnificent, but not the facilities for tourists – The Hindu, accessed on March 9, 2026, https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/chitradurga-fort-in-karnataka-is-magnificent-but-not-the-facilities-for-tourists/article66157504.ece
  48. Unesco World Heritage Tentative Sites Travel Guide, accessed on March 9, 2026, https://www.worldheritagesite.org/tentative/
  49. Karnataka: Entry fee for walkers at Chitradurga Fort draws flak – The Times of India, accessed on March 9, 2026, https://timesofindia.indiatimes.com/city/mysuru/karnataka-entry-fee-for-walkers-at-chitradurga-fort-draws-flak/articleshow/103696615.cms
  50. Laying siege to the fort – Deccan Herald, accessed on March 9, 2026, https://www.deccanherald.com/india/karnataka/laying-siege-fort-2401202
  51. UNESCO warns Jaipur could lose World Heritage tag over neglect – Indulge Express, accessed on March 9, 2026, https://www.indulgexpress.com/travel/2026/Mar/05/unesco-warns-jaipur-could-lose-world-heritage-tag-over-neglect
  52. Why has UNESCO threatened to take away the world heritage tag from Jaipur?, accessed on March 9, 2026, https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/travel/news/why-has-unesco-threatened-to-take-away-the-world-heritage-tag-from-jaipur/articleshow/128941065.cms
  53. Bank Nifty Drops Over 4% as Rising Crude Oil Prices and Market Volatility Pressure Banking Stocks – Angel One, accessed on March 9, 2026, https://www.angelone.in/news/market-updates/bank-nifty-drops-over-4-percent-as-rising-crude-oil-prices-and-market-volatility-pressure-banking-stocks
  54. Oracle Layoffs 2026: Why Larry Ellison’s US tech giant is cutting thousands of jobs again after $300 billion OpenAI bet with Sam Altman – The Economic Times, accessed on March 9, 2026, https://m.economictimes.com/news/new-updates/oracle-layoffs-2026-why-larry-ellisons-us-tech-giant-is-cutting-thousands-of-jobs-again-after-300-billion-openai-bet-with-sam-altman/articleshow/129137156.cms
  55. Bengaluru IT startup fires 40% staff in a day, social media reacts: ‘High CTC doesn’t guarantee security’ – Hindustan Times, accessed on March 9, 2026, https://www.hindustantimes.com/trending/bengaluru-it-startup-fires-40-staff-in-a-single-day-social-media-reacts-high-ctc-doesn-t-guarantee-security-101772011828067.html
  56. Karnataka Budget Highlights: CM Siddaramaiah tables 17th state budget worth Rs 4.48 lakh crore with flood relief and AI in focus – The Economic Times, accessed on March 9, 2026, https://m.economictimes.com/news/india/karnataka-budget-highlights-cm-siddaramaiah-tables-17th-state-budget-worth-rs-4-48-lakh-crore-with-flood-relief-and-ai-in-focus/articleshow/129135127.cms
  57. Karnataka Budget 2026: Siddaramaiah unveils ’11G model’ for state growth, accessed on March 9, 2026, https://www.deccanherald.com/india/karnataka/karnataka-budget-2026-chief-minister-siddaramaiah-announces-11g-model-for-state-development-3921690
  58. Karnataka becomes India’s first state to announce ban on social media for children under 16, accessed on March 9, 2026, https://www.livemint.com/news/india/karnataka-becomes-indias-first-state-to-announce-ban-social-media-for-children-under-16-11772779202429.html
  59. ‘Be careful about less safe, unregulated sites’: Meta on Karnataka’s plan to ban to social media for under-16s – The South First, accessed on March 9, 2026, https://thesouthfirst.com/karnataka/be-careful-about-less-safe-unregulated-sites-meta-on-karnatakas-plan-to-ban-to-social-media-for-under-16s/
  60. Karnataka Budget 2026: Social media ban for kids proposed, but SoPs not out, accessed on March 9, 2026, https://www.newindianexpress.com/states/karnataka/2026/Mar/07/karnataka-budget-2026-social-media-ban-for-kids-proposed-but-sops-not-out
  61. Daily Karnataka Current Affairs for KPSC Exam (09-03-2026), accessed on March 9, 2026, https://www.drishtiias.com/statepcs/09-03-2026/karnataka
  62. Karnataka Budget 2026 | Mysuru to be developed as state’s second IT city after Bengaluru: Siddaramaiah, accessed on March 9, 2026, https://www.deccanherald.com/india/karnataka/mysuru/karnataka-budget-2026-mysuru-to-be-developed-as-states-second-it-city-after-bengaluru-siddaramaiah-3921875
  63. Siddaramaiah gives push for AI in Karnataka Budget, accessed on March 9, 2026, https://m.economictimes.com/tech/technology/siddaramaiah-gives-push-for-ai-in-karnataka-budget/articleshow/129149198.cms
  64. Karnataka Budget 2026: Comprehensive tourism plan for coastal region – The Hindu, accessed on March 9, 2026, https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/budget-2026-karnataka-to-spend-1-croreon-training-tourist-guides-auto-drivers-development-plan-for-coastal-belt/article70710867.ece
  65. Karnataka Budget 2026: Rs 1 crore soft skill boost for Tourist guides, accessed on March 9, 2026, https://www.newindianexpress.com/amp/story/states/karnataka/2026/Mar/07/karnataka-budget-2026-rs-1-crore-soft-skill-boost-for-tourist-guides
  66. Karnataka Budget 2026: ₹4291 crore earmarked to address regional imbalance, accessed on March 9, 2026, https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/karnataka-budget-2026-4291-crore-earmarked-to-address-regional-imbalance/article70712044.ece
  67. Karnataka govt proposes to spend Rs 43K cr in five yrs to address regional imbalance, accessed on March 9, 2026, https://www.deccanherald.com/india/karnataka/karnataka-govt-proposes-to-spend-rs-43k-cr-in-five-yrs-to-address-regional-imbalance-3922665
chitradurga fort architecture analysischitradurga fort engineering marvelchitradurga fort karnataka historychitradurga fort unesco demandchitradurga tourism potentialcultural identity karnataka historyheritage conservation india debateheritage marketing india failureindian forts history analysisindian heritage awareness articleindian heritage documentary topicindian heritage preservation debateindian military architecture historykallina kote historykarnataka historical monuments neglectkarnataka neglected heritage siteskarnataka pride history articlekarnataka tourism development issueskarnataka tourism policy criticismmadakari nayaka historyonake obavva story chitradurgarainwater harvesting ancient fort indiaseven concentric walls fort indiasouth india historical fortstourism economy india analysisunesco heritage site india debateunesco nomination process indiaunesco world heritage karnataka debate

Related Articles

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *